ශ්‍රී ලංකාවේ වැට් බදු (VAT 18%) ගිණුම්කරණය, ආදාන බදු බැර සහ IRD වාර්තාකරණය

2002 අංක 14 දරන එකතු කළ අගය මත බදු පනත (Value Added Tax Act No. 14 of 2002) යටතේ ක්‍රියාත්මක වන වැට් බද්ද, ශ්‍රී ලංකාවේ ව්‍යාපාර සඳහා වඩාත්ම තීරණාත්මක වක්‍ර බද්දකි. වත්මන් සම්මත වැට් අනුපාතය 18% ක් වන අතර, සෑම ලියාපදිංචි ව්‍යාපාරයක්ම දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ (IRD) මාර්ගගත RAMIS පද්ධතිය හරහා නිවැරදිව වාර්තා පවත්වා ගැනීම නීතිමය අවශ්‍යතාවයකි. මෙම මඟපෙන්වීමෙන් වැට් ගණනය කිරීම, Input Tax Credit හිමිකම් පෑම, SVAT වවුචර් සහ විගණන දඩවලින් මිදීමට අවශ්‍ය සියලු ප්‍රායෝගික කරුණු පැහැදිලි කෙරේ.

පටුන — මාතෘකා 10 ක්↓

1. ශ්‍රී ලංකාවේ වැට් බදු නීතිමය පසුබිම සහ වත්මන් අනුපාතය

ශ්‍රී ලංකාවේ එකතු කළ අගය මත බද්ද (VAT) යනු සැපයුම් දාමයේ (Supply Chain) සෑම අදියරකදීම එකතු වන වටිනාකම මත පනවන පරිභෝජන බද්දකි (Multi-stage consumption tax).

වත්මන් IRD නීතිරීති අනුව ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන වැට් බදු වර්ගීකරණයන් 3 ක් පවතී:

සම්මත අනුපාතය (Standard Rate - 18%): ශ්‍රී ලංකාව තුළ සිදුකරන බොහෝ භාණ්ඩ හා සේවා සැපයුම් සඳහා සහ මෙරටට ආනයනය කරනු ලබන භාණ්ඩ සඳහා 18% සම්මත අනුපාතය අය කෙරේ.

ශුන්‍ය අනුපාතය (Zero-Rated - 0%): ශ්‍රී ලංකාවෙන් පිටතට සිදුකරන සෘජු භාණ්ඩ අපනයන (Export of goods) සහ මෙරටින් පිටත පරිභෝජනය සඳහා ලබාදෙන සේවාවන් ශුන්‍ය අනුපාතික වේ. ශුන්‍ය අනුපාතික සැපයුම්කරුවන්ට ඔවුන් ගෙවූ සියලු ආදාන බදු (Input VAT) නැවත ලබාගැනීමේ පූර්ණ අයිතිය ඇත.

නිදහස් කළ සැපයුම් (Exempt Supplies): වැට් පනතේ පළමු උපලේඛනය යටතේ නිදහස් කර ඇති සැපයුම් (උදාහරණ: සැකසුම් නොකළ කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන, ඖෂධ, අධ්‍යාපන සහ මූල්‍ය සේවා). මෙවැනි සැපයුම් සිදුකරන ආයතනවලට ඒවා සඳහා දැරූ ආදාන බදු බැර (Input Tax Credit) හිමිකම් පෑමට නොහැක.

2. වැට් ලියාපදිංචි වීමේ සීමාවන් සහ අනිවාර්ය කාණ්ඩ

දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ (IRD) වත්මන් බදු ප්‍රතිපත්ති සංශෝධන අනුව, පහත සඳහන් සීමාවන් ඉක්මවන ඕනෑම තැනැත්තෙකු හෝ ව්‍යාපාරයක් වැට් බදු සඳහා අනිවාර්යයෙන්ම ලියාපදිංචි විය යුතුය:

කාර්තුමය පිරිවැටුම් සීමාව (Quarterly Threshold): ඕනෑම බදු කාර්තුවක් තුළ බදු අයවිය හැකි සැපයුම්වල වටිනාකම රුපියල් මිලියන 15 (LKR 15,000,000) ඉක්මවීම.

වාර්ෂික පිරිවැටුම් සීමාව (Annual Threshold): ඕනෑම අඛණ්ඩ මාස 12 ක කාලයක් තුළ බදු අයවිය හැකි සැපයුම්වල වටිනාකම රුපියල් මිලියන 60 (LKR 60,000,000) ඉක්මවීම හෝ ඉක්මවනු ඇතැයි අපේක්ෂා කිරීම.

ස්වේච්ඡා ලියාපදිංචිය (Voluntary Registration): ඉහත සීමාවන්ට ළඟා නොවූවද, ව්‍යාපාරවලට ආදාන බදු බැර (Input VAT) ලබාගැනීමට සහ ආයතනික සේවාදායකයින් සමඟ ගනුදෙනු කිරීමට ස්වේච්ඡාවෙන් වැට් ලියාපදිංචිය ලබාගත හැක.

අදාළ පිරිවැටුම් සීමාව ඉක්මවා ගිය දින සිට දින 15 ක් ඇතුළත IRD ආයතනය වෙත ලියාපදිංචි අයදුම්පත (TPR_REG_01) මාර්ගගතව ඉදිරිපත් කළ යුතුය. ලියාපදිංචි නොවී ව්‍යාපාර පවත්වාගෙන යාම දැඩි දඩ මුදල්වලට සහ නීතිමය පියවරවලට හේතු වේ.

3. ප්‍රතිදාන වැට් (Output VAT) සහ ආදාන වැට් (Input VAT) ගිණුම්කරණය

ද්විත්ව සටහන් ගිණුම්කරණයේදී (Double-Entry Bookkeeping), වැට් බදු කිසිවිටෙකත් සමාගමේ ආදායමක් හෝ වියදමක් ලෙස නොසැලකේ. එය ශේෂ පත්‍රයේ (Balance Sheet) වගකීම් හෝ වත්කම් ගිණුමක් ලෙස සටහන් වේ:

ප්‍රතිදාන වැට් (Output VAT - වගකීමක්): ඔබ භාණ්ඩ හෝ සේවා අලෙවි කිරීමේදී පාරිභෝගිකයින්ගෙන් එකතු කරනු ලබන 18% වැට් බද්දයි. මෙය රජයට ගෙවිය යුතු කෙටිකාලීන වගකීමකි (Current Liability).

ආදාන වැට් (Input VAT - වත්කමක්): ඔබගේ ව්‍යාපාරික කටයුතු සඳහා භාණ්ඩ හෝ සේවා මිලදී ගැනීමේදී වැට් ලියාපදිංචි සැපයුම්කරුවන්ට ගෙවූ 18% වැට් මුදලයි. මෙය රජයෙන් අඩුකර ගැනීමට හිමිකම් ඇති කෙටිකාලීන වත්කමකි (Current Asset).

ශුද්ධ වැට් බදු ගෙවීම (Net VAT Payable): මාසිකව හෝ කාර්තුමය වශයෙන් රජයට ගෙවිය යුතු ශුද්ධ මුදල පහත සමීකරණය මගින් තීරණය වේ:

ශුද්ධ ගෙවීම = ප්‍රතිදාන වැට් (Output VAT) - වලංගු ආදාන බදු බැර (Allowable Input Tax Credit)

යම් කාර්තුවකදී ප්‍රතිදාන වැට් බද්දට වඩා ආදාන බදු මුදල වැඩි වුවහොත්, එම අතිරික්ත ශේෂය (Excess Credit) ඉදිරි බදු කාර්තු සඳහා ඉදිරියට ගෙන යාම (Carry forward) හෝ අපනයනකරුවන්ට මුදලින් ආපසු ලබාගැනීම (Refund) කළ හැක.

4. ආදාන බදු බැර (Input Tax Credit) හිමිකම් පෑම සහ සීමාවන්

සෑම වියදමකටම ගෙවූ වැට් බද්ද ආදාන බැරක් (Input Credit) ලෙස අඩුකර ගැනීමට නීතියෙන් ඉඩ නොලැබේ. IRD විගණනවලදී දඩ මුදල් නොලැබීමට පහත නීතිමය කොන්දේසි සපුරාලිය යුතුය:

වලංගු බදු ඉන්වොයිසියක් (Valid Tax Invoice) අනිවාර්ය වීම: සැපයුම්කරු විසින් නිකුත් කරන ලද ඉන්වොයිසියේ ඔබගේ සමාගමේ නම, ලිපිනය, TIN අංකය සහ සැපයුම්කරුගේ වැට් අංකය පැහැදිලිව මුද්‍රණය කර තිබිය යුතුය.

අත්හිටුවන ලද / බැහැර කළ වියදම් (Disallowed Input VAT): වැට් පනතේ 22 වගන්තිය යටතේ, සමාගමේ අධ්‍යක්ෂවරුන් හෝ සේවකයින් භාවිතා කරන මගී ප්‍රවාහන වාහන මිලදී ගැනීම්/කුලියට ගැනීම් (Passenger vehicles) සහ ආයතනික විනෝදාස්වාද වියදම් (Entertainment expenses) සඳහා ගෙවූ වැට් මුදල් ආදාන බැර ලෙස ලබාගත නොහැක.

මාස 12 ක සීමාව (12-Month Rule): බදු ඉන්වොයිසිය නිකුත් කළ දින සිට උපරිම මාස 12 ක් ඇතුළත ආදාන බදු බැර හිමිකම් පෑම සිදුකළ යුතුය. මාස 12 ඉක්මවූ පැරණි ඉන්වොයිසි සඳහා බදු බැර ලබාගත නොහැක.

සැපයුම්කරුගේ RAMIS තහවුරු කිරීම: සැපයුම්කරු විසින් එම ඉන්වොයිසිය ඔවුන්ගේ RAMIS Schedule 1 වාර්තාවට ඇතුළත් කර නොතිබුණහොත්, ඔබේ ආදාන බදු බැර අයදුම්පත IRD පද්ධතිය මගින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ.

5. සරල කළ වැට් ක්‍රමය (Simplified VAT - SVAT) ක්‍රියාකාරිත්වය

අපනයනකරුවන් සහ විශාල සැපයුම් දාමයන්හි මුදල් සංසරණ ගැටලු (Cash flow bottlenecks) වැළැක්වීම සඳහා දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් සරල කළ වැට් ක්‍රමය (SVAT) හඳුන්වා දී ඇත.

SVAT ක්‍රමයේ ප්‍රධාන පාර්ශ්වයන් සහ ලියකියවිලි:

ලියාපදිංචි හඳුනාගත් තැනැත්තන් (RIP - Registered Identified Persons): පෙරගෙවුම් මුදල් වැට් ගෙවීමකින් තොරව භාණ්ඩ හා සේවා මිලදී ගැනීමට අවසර ඇති සෘජු හා වක්‍ර අපනයනකරුවන්.

ලියාපදිංචි හඳුනාගත් සැපයුම්කරුවන් (RIS - Registered Identified Suppliers): RIP ආයතන වෙත අත්හිටුවූ වැට් (Suspended VAT) යටතේ සැපයුම් කිරීමට ලියාපදිංචි වූ ආයතන.

SVAT වවුචර් (Form SVAT 04 / 05): මුදලින් වැට් ගෙවනවා වෙනුවට ගැනුම්කරු විසින් නිල SVAT ක්‍රෙඩිට් වවුචරයක් නිකුත් කරයි. විකුණුම්කරු විසින් 'අත්හිටුවූ බදු ඉන්වොයිසියක්' (Suspended Tax Invoice) නිකුත් කර, එම වවුචරය මගින් තම RAMIS වාර්තාවේ බදු බැරකම නිදහස් කරගනු ලබයි.

⚡බදු ඉන්වොයිසි පිරික්සුම් ලැයිස්තුව

IRD ආයතනය නියම කර ඇති නිවැරදි බදු ඉන්වොයිසි (Tax Invoices) සකස් කිරීමට අවශ්‍ය අනිවාර්ය අංග 8 බලන්න.

බදු ඉන්වොයිසි මඟපෙන්වීම කියවන්න→

6. වැට් (18%), SSCL (2.5%) සහ WHT බදු අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වය

ශ්‍රී ලංකාවේ ව්‍යාපාර අතර බහුලවම ගැටලු ඇතිවන්නේ සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බද්ද (SSCL) සහ රඳවා ගැනීමේ බද්ද (WHT) සමග වැට් බද්ද ගණනය කිරීමේදීය:

සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්ව බද්ද (SSCL - 2.5%): නිෂ්පාදකයින්, ආනයනකරුවන් සහ සේවා සපයන්නන්ගේ පිරිවැටුම මත අය කෙරේ. වත්මන් නීතිය අනුව මුලින්ම ශුද්ධ ඉන්වොයිස් අගය මත 2.5% SSCL ගණනය කර, ඉන්පසු එකතුව මත (මූලික අගය + SSCL) 18% වැට් බද්ද ගණනය කළ යුතුය.

රඳවා ගැනීමේ බද්ද (Withholding Tax - WHT / AIT): නිශ්චිත සේවා ගාස්තු, කුලී සහ කොන්ත්‍රාත්තු සඳහා ගෙවීම් කිරීමේදී මූලාශ්‍රයෙන් අඩුකරනු ලැබේ. WHT ගණනය කරනු ලබන්නේ වැට් බද්ද රහිත මූලික ඉන්වොයිස් අගය මත පමණි.

ගිණුම්කරණ මෘදුකාංගයක් භාවිත කිරීමෙන් මෙවැනි බදු සූත්‍ර නිවැරදිව ස්වයංක්‍රීය වී, IRD විගණනවලදී දඩ මුදල් පැනවීම වළක්වා ගත හැක.

7. IRD බදු ගෙවීමේ දින සහ RAMIS මාර්ගගත වාර්තා ඉදිරිපත් කිරීම

දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් නියම කර ඇති වැට් බදු ගෙවීම් සහ වාර්තා ඉදිරිපත් කිරීමේ කාලසටහන:

මාසික බදු ගෙවීම: අදාළ බදු මාසය අවසන් වූ පසු ඊළඟ මස 20 වන දිනට පෙර වැට් බදු මුදල් නම් කරන ලද රාජ්‍ය බැංකුවක් වෙත IRD ගිණුමට ගෙවිය යුතුය (උදාහරණ: ජනවාරි මස වැට් බද්ද පෙබරවාරි 20 වන දිනට පෙර).

කාර්තුමය වාර්තා ඉදිරිපත් කිරීම: අදාළ කාර්තුව අවසන් වූ පසු ඊළඟ මස අවසාන දිනට පෙර විකුණුම් ලැයිස්තුව (Schedule 1), මිලදී ගැනීම් ලැයිස්තුව (Schedule 2) සහ SVAT ලැයිස්තුව (Schedule 4/5) අඩංගු සම්පූර්ණ VAT Return එක IRD RAMIS පද්ධතියට අප්ලෝඩ් කළ යුතුය.

ප්‍රමාද ගාස්තු සහ දඩ: ප්‍රමාද වී ගෙවන බදු මුදල් සඳහා 10% ක එකවර දඩයක් සහ එක් එක් ප්‍රමාද වන මාසය සඳහා 2% ක මාසික පොලියක් අය කෙරේ.

8. බහුලව සිදුවන වැට් ගිණුම්කරණ වැරදි සහ විගණන අවදානම්

IRD නිලධාරීන් විසින් සිදුකරන බදු විගණනවලදී සුලභවම හසුවන සහ දඩ මුදල් නියම වන වැරදි 5 ක්:

1. වලංගු නොවන ඉන්වොයිසි මත Input VAT හිමිකම් පෑම: පාරිභෝගිකයාගේ TIN අංකය හෝ නීතිමය විස්තර නොමැති සාමාන්‍ය බිල්පත් මත ආදාන බදු අඩුකර ගැනීම.

2. මගී වාහන සඳහා වැට් බැර ලබාගැනීම: සමාගම් වාහන මිලදී ගැනීම් හෝ අලුත්වැඩියා සඳහා ගෙවූ වැට් නීතිවිරෝධී ලෙස අඩුකර ගැනීම.

3. සැපයුම්කරුගේ RAMIS දත්ත නොගැලපීම: ඔබ Input Credit ඉල්ලූ ඉන්වොයිසිය සැපයුම්කරු විසින් RAMIS වාර්තාවට ඇතුළත් නොකර තිබීම.

4. මිශ්‍ර සැපයුම් බෙදා නොහැරීම (Apportionment Failure): නිදහස් කළ සැපයුම් (Exempt) සහ බදු අයවන සැපයුම් දෙකම කරන විට පොදු වියදම්වල Input Credit සියල්ල ලබාගැනීම.

5. වැරදි Credit Note ගැලපීම්: මුල් Tax Invoice එක සඳහන් නොකර වැට් වෙනස්කම් සිදුකිරීම.

9. නවීන ගිණුම්කරණ මෘදුකාංග මගින් වැට් බදු ස්වයංක්‍රීය කිරීම

Excel මඟින් දහස් ගණනක් ගනුදෙනුවල වැට් ගණනය කිරීමේදී සූත්‍ර වැරදීම් සහ බදු බැර අතපසුවීම් සිදුවීම වැළැක්විය නොහැක.

SyncBooks හි අන්තර්ගත ශ්‍රී ලාංකික බදු එන්ජිම මගින්:

විකුණුම් සහ මිලදී ගැනීම්වලදී 18% VAT සහ 2.5% SSCL නිවැරදිව ස්වයංක්‍රීයව ගණනය කෙරේ.

සැපයුම්කරුවන්ගේ TIN අංක පරීක්ෂා කර IRD අනුකූල බදු ඉන්වොයිසි සකස් කෙරේ.

ආදාන බදු අඩුකළ හැකි (Deductible) සහ අඩුකළ නොහැකි (Non-deductible) ලෙස ස්වයංක්‍රීයව ලෙජරයට වෙන් කෙරේ.

RAMIS පද්ධතියට සෘජුවම අප්ලෝඩ් කළ හැකි CSV Schedule ක්ෂණිකව සකස් කරගත හැක.

Syna AI මඟින් මාසික ගිණුම් අවසන් කිරීමට පෙර වැරදි බදු සටහන් සහ අස්ථානගත වූ ඉන්වොයිසි පිළිබඳ අනතුරු අඟවනු ලැබේ.

⚡ඔබේ වැට් බදු ස්වයංක්‍රීය කරගන්න

SyncBooks මගින් 18% VAT, SSCL, WHT සහ RAMIS වාර්තා ස්වයංක්‍රීයව සිදුකරන ආකාරය අත්විඳින්න.

බදු අනුකූලතා මොඩියුලය පරීක්ෂා කරන්න→

10. නිතර අසන ප්‍රශ්න (FAQ)

ශ්‍රී ලංකාවේ වත්මන් සම්මත වැට් අනුපාතය කොපමණද?

වත්මන් සම්මත වැට් අනුපාතය 18% ක් වන අතර, එය ශ්‍රී ලංකාව තුළ සිදුකරන බොහෝ භාණ්ඩ හා සේවා සැපයුම් සහ ආනයන සඳහා අදාළ වේ.

දෛනික සමාගම් වියදම් සඳහා ගෙවූ සියලු වැට් ආදාන බැර (Input Credit) ලෙස ලබාගත හැකිද?

නැත. Input Credit ලබාගත හැක්කේ ව්‍යාපාරයේ බදු අයවිය හැකි සැපයුම් සඳහා සෘජුවම අදාළ වන සහ වලංගු Tax Invoice සහිත වියදම් සඳහා පමණි. මගී වාහන සහ විනෝදාස්වාද වියදම් සඳහා වැට් බැර ලබාගත නොහැක.

VAT සහ SVAT අතර වෙනස කුමක්ද?

VAT ක්‍රමයේදී ගැනුම්කරු විකුණුම්කරුට 18% වැට් මුදලින් ගෙවයි. SVAT ක්‍රමයේදී (අපනයනකරුවන් වැනි සුදුසුකම් ලත් ආයතන සඳහා) මුදලින් වැට් නොගෙවා IRD විසින් අනුමත කරන ලද SVAT වවුචරයක් නිකුත් කර වැට් බද්ද අත්හිටුවනු ලැබේ.

VAT Registration නොමැති ව්‍යාපාරයකට බදු ඉන්වොයිසි (Tax Invoices) නිකුත් කළ හැකිද?

නැත. වැට් ලියාපදිංචි නොවූ ව්‍යාපාරයකට කිසිසේත්ම 'Tax Invoice' නමින් ඉන්වොයිසි නිකුත් කිරීමට හෝ වැට් බදු අය කිරීමට නීතියෙන් අවසර නැත. ඔවුන් නිකුත් කළ යුත්තේ සාමාන්‍ය වාණිජ ඉන්වොයිසි (Commercial Invoices) පමණි.

කාර්තුමය වැට් වාර්තාව (VAT Return) ඉදිරිපත් කිරීමට ඇති අවසන් දිනය කුමක්ද?

අදාළ බදු කාර්තුව අවසන් වූ පසු ඊළඟ මාසයේ අවසාන දිනයට පෙර (උදාහරණ: මාර්තු 31 න් අවසන් වන කාර්තුව සඳහා අප්‍රේල් 30 වන දිනට පෙර) IRD RAMIS පද්ධතිය හරහා වාර්තාව ඉදිරිපත් කළ යුතුය.

📌ප්‍රධාන සාරාංශය සහ නිගමනය

ශ්‍රී ලංකාවේ වැට් බදු කළමනාකරණය යනු හුදෙක් ගණනය කිරීමක් පමණක් නොව, දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ (IRD) නීතිමය කොන්දේසි, RAMIS පද්ධතිය සහ ද්විත්ව සටහන් ගිණුම්කරණය නිවැරදිව පවත්වා ගැනීමේ ක්‍රියාවලියකි. SyncBooks මෘදුකාංගය මඟින් මෙම සියලු බදු නීති ස්වයංක්‍රීය කර ඔබගේ ව්‍යාපාරය සැමවිටම විගණනවලට සූදානම්ව තබයි.

SyncBooks පර්යේෂණ සහ නීති කණ්ඩායම

ශ්‍රී ලංකා බදු හා මූල්‍ය ප්‍රතිපත්ති පර්යේෂණ ඒකකය

SyncBooks ශ්‍රී ලංකා ගිණුම්කරණ පර්යේෂණ හා නීති ඒකකය මඟින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.